Aldsóz

Kolîñîzdakî álem-í tayyaratnî ázírlegende temel niyetím Látinğeden Kîrîm Tatarğasîna ya da Kîrîm Tatarğasîndan Látinğege terğúme yapkanlarîñ karşîlaşkan zorlîklarîna bír şáre tapmaktîr.

Şalîşma ekí bólímden ibaret. Bírínğí bólím Látinğe-Kîrîm Tatarğa sózlígí, 1298 başlîksóz kapsay. Bízím tílímízíñ zengínlígínden ekínğí bólím Kîrîm Tatarğa-Látinğe sózlígí taa geníştír, 1858 başlîksóz íşíndeliy.

Kuş kitaplarînda her kuş óz kuş korantasîna otîrtîlîr. Demek ke bo konîda uzman bolmagan kíşílerge elifbe sîralî bír memba keregír. Bonîñ úşún bo sózlíkní ázírlegende kuş konîsînda uzman bolmaganlarga kolaylîk sawlap yardîm etmek niyetím men tertíplí bír kósterge ayîrdîm. Bo ğolda, ewelkí Kazakşa-Kîrîm Tatarğa sózlígímde de kullangan kurallarîndan ayîrîlmadan, "kuş" sózín aldînda sózí men bírleştíríp yazdîm. Sóz mesela ketenkuşî, sewdakuşî, balkuşî we sayire. Hep bo makulnuñ tesírínde ğañî, ayîrî bír añlam yaratkan ekí sózní bírleştíríp yazdîm, mesela gúmúşgágáa, terekkakkan, bataklîkkarlîgaşî, deñízdudukuşî we sayire. Bonday etíp, karlîgaşlardan ayîrî bír koranta bolgan bataklîkkarlîgaşnî we dudukuşlardan ayîrî bír koranta bolgan deñízdudukuşnî karlîgaş mad dudukuş kanelerínden ayîrmaga şalîştîm.

Kuşlarîñ túrlí-túrlí ózlíklerín de sîzîkşîk man ayîrdîm, mesela ak-mañlaylî-balşîbînğî, kara-tumşuklî-karkîldak, ambar-baykuşî we sayire. Látinğe-Kîrîm Tatarğa bólímínde kuşlarîñ tatarğasî normal sîralî yazdîm, mesela ak-moyînlî-torgay, altîn-tokîmağî, şól-zakşasî we sayire. Kîrîm Tatarğa-Látinğe bólímíne kelgende sózlíkní aktarganlarîñ yardîmîna kelíp, sîralama kuşlarîñ ózlíkleríne kóre tuwul da temel añlamîna kóre yapîldî, mesela torgay, ak-moyînlî; tokîmağî, altîn-; zakşasî, şól-; we sayire.

Bír kuşuñ ekí ya da ekíden fazla atî bolganî turumlar d karşîma şîktî. Bo turumlar başka tíllerde de rastlana, başka tíllerde kuşuñ fazla atîndan bírísí "bírínğí at" dep ayîrîla. Kîrîm Tatarğasî dokîz milletten tuwgan bír tíl bolganîna mením kóríşím şodîr ke "bírínğí at" ayîrmaga bízím heş hakkîmîz yoktîr çúnkí bonî yapsak óz dokîz atamîzdan sekízín kabletmiy kaytarîp tek bír atamîzga razî bolağakmîz, óz kímlígímízden tek dokîzda bírín kabletíp tokîzda sekízí men razîlaşmayğakmîz . Bonîñ úşún men bír kuşuñ aktarîp tapkan bútún atlarîn bírdiy tutup, ayîrmadan hepísín sîraladîm. Bo fazla atlarnî bírdiy tutkanîm da, Látinğe-Kîrîm Tatarğa kesímínde bír balaban orta nokta man • işaretlep, Kîrîm Tatarğa-Látinğe kesímínde de bír eşañlamlîk man ↔ işaretledím.

Sózlígíñ taksiratî mutlak bardîr, onîştan okuwğularîmdan şúndúden affuw ístiyğekmen. Amma bírkaş sene ewel başlagan bo şalîşmama bíryerlerde nokta salmak zorîndaman, başka şalîşmalarîm da bar, onlar da bír soñ bekliy. Mením dawam ózímdiy kuşlardan heşbír bílgísí bolmaganlarga bíraz fayda tiysetmektír.

Taner Murat